De Engelandreis, najaar 2016

Op donderdagochtend 15 september, vroeg in de ochtend gingen 15 noten (leden van het genootschap van ‘de Zilveren Boom’, red.) onder leiding van Huib op studiereis naar Zuid-Oost Engeland. “Ik ben het nog aan het verwerken”, schrijft een van de deelnemers na terugkomst. “De majestueuze bomen, de natuurkracht van regeneratie, de adembenemende landschappen, de opspringende herten, de wilde nachten, de bloeddorstige honden, de grote pinten etc. Het was niet normaal, nee het was SUPER….”

Een ander reflecteerde: “Na een zeer indrukwekkende reis door een gedeelte van het zuiden van Engeland, ben ik er bewust van geworden dat wij maar kleine nietige mannetjes zijn tegenover de grote bomen die een lang leven afdwingen in de natuur! […] Geweldig om dat te zien, en te luisteren in de stilte waar deze overleveraars staan te genieten van hun weidse uitzicht.”

Image 06-10-16 at 13.57

Lees hier het verslag, en wees voorbereid om na het lezen, onherroepelijk mee te willen op de volgende tocht. “De Engelandreis, najaar 2016” verder lezen

Gedicht over de Studiereis naar Engeland van Nico Brantjes

 

We voelden ons uitverkoren

Huib Sneep hielp ons op gang

Voor een reisje naar Engeland

Nam hij 13 noten op zijn zang

 

13 noten in een bus

13 noten op een boot

13 noten op een eiland

De verassing was groot

 

Zo waren er oude eiken

Imposant en bovenmaats

Waren meer dan respectabel

Soms uitgehold, buitengaats

 

Met één Belg en 12 halfwassen

In het land der Anglicanen

De leermeester en boomtechneut

Verrijkte onze hersenorganen

 

Zoals een oude taxus boom

Op de leylijn bij een kerk

Eeuwenlang werd hij aanbeden

Dat is dus geen duivelswerk

 

Denkend aan die oude tammen

Kastanjes nu in vol ornaat

Nu wel geen paardenvoer meer

Wel respect voor de overmaat

 

Linden waarin te overnachten

Die zelfs in hun 5e leven zijn

Taxussen die stormen overleven

In welke staart zit het venijn

 

Als liefhebber in onze lage landen

Val je wel eens of bezwijk je

Voor een oude kromme linde

Of een wat verdikt eikje

 

Maar met ontzag, bewondering

Rijdend over een eeuwige brug

Brengen ze ons in vervoering

Tot in de Middeleeuwen terug

 

We spreken van supermonumenten

Die telkens weer overleven

Die via hun armen terug op aarde

Zichzelf een nieuw begin geven

 

Eiken, beuken, linden, essen

Eeuwenoud en fenomenaal

Wisten zich alsmaar ter herstellen

En Huib vertelde hun verhaal

 

Een zaak van vallen en herrijzen

Gebroken, verwaaid, nog niet dood

Ze worstelden en kwamen boven

Hun regeneratie is heel groot

 

Hagen die zichzelf vervlechten

Als een ondoordringbare heg

Eeuwenlang voor vee en mensen

Ter bescherming van hun steg

 

Engeland, het land der ponden

Eigenwijs met mile en yard

Jij zorgde voor behoud van bomen

Leverde monumenten naar mijn hart

 

Dit was mijn texit

Over Kent en Sussexit

Geen bomenexit

In het land van Brexit

 

17-9-2016 Nico Brantjes

 

 

 

 

Terugblik mini-symposium ‘Innovatieve Boomprojecten’

Een van mijn voornemens bij het afscheid van BSI Bomenservice was om mij meer te richten op projecten in mijn eigen omgeving. Inmiddels is dat vijf jaar geleden. Jaren waarin ik minder op het landelijke ‘bomentoneel’ zichtbaar was, maar met een keur aan bijzondere, leuke en spraakmakende projecten in de regio Rijnmond mijn belofte meer dan waar gemaakt heb. Stuk voor stuk veelzijdige en onconventionele projecten rondom de monumentale Jeneverstad waarin ik woon.

Het delen van deze projecten was de insteek van het mini-symposium op 23 juni 2016 in de prachtige groene bibliotheek Schiedam. Een ochtend om inspiratie op te doen en kennis te delen, is het inderdaad geworden.

Hieronder een aantal reacties van deelnemers.

Het was erg goed om te horen hoe positief Huib over werkzaamheden en aandacht voor groen is. Wil graag dat dit verhaal niet alleen vakbroeders maar ook Schiedammers bereikt. Maar Huib houdt in september gelukkig nog een lezing in de bibliotheek voor Schiedammers.” – Bert Vos, programmamanager slimme en gezonde stad, gemeente Schiedam

Het mini-symposium voldeed volledig aan de titel: innovatieve aanpak. Door een groenmens volwaardig mee te laten denken in de aanpak van deze ‘renovatie’ van de kademuren, ontstond een andere aanpak. Een waarbij de boom en de groeiplek van de boom de logistiek, de snelheid en de volgorde bepaalde. Ook nu weer bleek dat deze aanpak alleen tot stand kan komen als de juiste deskundigheid/vakmanschap aan de tafel zit. Een mooi voorbeeld, waarbij de totale exploitatie belangrijker was dan alleen maar te kijken naar de projectopgave. Dit soort conceptontwikkelingen zou je op tal van terreinen kunnen doen. De drive is: we gaan het doen. Meer dan voor herhaling vatbaar.” – Radboud Sinnecker, management consultant

Ik vond het heel leerzaam, het geeft je een andere kijk op bomen en de werkzaamheden, maar ook hoe je met de overlast voor de bewoners kan omgaan. Prima locatie en een hartelijk ontvangst. Ik kan het iedereen aanbevelen.”  – Krista Werker

Dank voor de inspirerende ochtend! Ben na afloop nog even blijven hangen bij de werkzaamheden rond de lange haven. Mooi om te zien hoe een echt civieltechnisch werk op innovatieve wijze een win-win situatie weet te pakken voor de bomen. Knap stukje werk! Heb dit meteen met de collega’s in het Haarlemse gedeeld.” – Djorn Noordman, strategisch beheerder, gemeente Haarlem

Ik heb de bijeenkomst als informatief leerzaam ervaren met een prettige sfeer. Vond het jammer dat ik gezien mijn tijdsindeling van de dag niet bij het onderdeel ‘horizontale tuinen’ kon blijven. Maar ja, een mens kan nu eenmaal niet alles hebben.”  – Koos Zuidgeest, Zuidkoop Natural Projects

Erg interessant mini-symposium, voor mij met veel bekende onderwerpen.” – Piet Bliek, procesmanager groen, gemeente Schiedam

Dit symposium werd georganiseerd in samenwerking met Professor Sneep Journalistiek

Voedselbos Vlaardingen

Een van mijn collega’s in het Rotterdams Forest Garden Netwerk (RFGN) kwam eind 2014 op het idee om een voormalig recreatieveld aan de westkant van Vlaardingen een voedselbos aan te leggen. Inmiddels is het braakliggend terrein veranderd in een bloeiend bos waar al volop geoogst wordt. Het is zo aangeplant dat de bomen geen last hebben van de natte veenweidegrond.

Het terrein, najaar 2014.
Het terrein, najaar 2014.

Het terrein, dicht tegen de bebouwde kom van de Westwijk aan, werd al jaren niet meer gebruikt. We zijn in overleg gegaan met het recreatieschap Midden Delfland – de beheerder van het stuk land – en hebben hen onze plannen om het terrein te ontwikkelen tot een Forest Garden, Voedselbos of ‘Eetbaar Park’ voorgelegd.

Dat mocht. We hebben het terrein van 1 hectare officieel – zwart op wit – voor 20 jaar in bruikleen gekregen. Dat die lange termijn vastligt, is belangrijk omdat de ontwikkeling van de beplanting een behoorlijke tijd vergt. En omdat er flink in het terrein geïnvesteerd zou gaan worden, om maximaal resultaat op landschappelijk en ecologisch gebied te bereiken. Met andere woorden: om te zorgen dat het er mooi uitziet en goed op gaat leveren.

Aanleg voedselbos januari 2015
Klaar voor de aanleg in januari 2015.

De uitdaging voor mij in dit project had met de bodem te maken. Het terrein is deel van een relatief nat veenweidegebied en zo’n soort bodem maakt het moeilijker om ook bomen te hebben die honderd jaar oud kunnen worden. Daarvoor heb ik een terpenstructuur ontwikkeld die sterk doet denken aan de bewoning van de Vlaardingse polders 1000-3000 jaar geleden. Zoals de huizen, vruchtbomen en akkertjes op hoger gelegen terpen droog bleven terwijl het gebied verder ‘s winters overstroomde, zo staan de bomen die minstens honderd jaar oud moeten kunnen worden ook ‘hoog en droog’ op hun terpen. De oude boerderijen staan hier ook nog altijd op hun verhogingen. De manier van aanplanten van het bos past op deze manier mooi in de historie van het gebied. De grond voor de terpen kwam vrij uit het terrein omdat in ons landschapsplan ook het maken van open water een belangrijke element vormt.

Ik heb voor de bomen een terpenstructuur ontwikkeld die sterk doet denken aan de bebouwing van de Vlaardingse polders 1000-3000 jaar geleden.

Voedselbos januari 2016
De jonge aanplant in januari 2016.

Het bos is inmiddels helemaal aangeplant en nu in dagelijks beheer van de stichting Voedselbos Vlaardingen. Onderdeel van het plan is voortdurend monitoren, in samenwerking met Bureau Stadsnatuur Rotterdam en de Universiteit Wageningen. Zij houden de ontwikkeling en toename van dieren- en plantensoorten nauwkeurig bij. Ook vindt er een jaarlijkse bodembalansanalyse plaats om te zien hoe de bodem zich ontwikkelt – en steeds optimaler wordt – qua mineralengehalte.

Het Voedselbos zomer 2016.

Rotterdams Forest Garden Netwerk houdt nog op afstand de data uit de monitoring in de gaten en noteert de ervaringen voor nieuwe projecten. Uit het Voedselbos wordt inmiddels volop geoogst.

 

De opbrengst is voor de vrijwilligers en bezoekers, zoals de schoolklassen uit de wijk die er natuur en milieu-educatie krijgen. Meer weten? Kijk op de website van Voedselbos Vlaardingen. 

Uit de oude doos: Leilinden rotonde Sint Oedenrode

Vijftien jaar geleden werkte ik – toen binnen mijn bedrijf BSI Bomenservice – mee aan een van de ‘groeiprojecten’ van kunstenaar Sjoerd Buisman. Dit is tot een prachtig project uitgegroeid!

De leilinden op de binnenkant van de rotonde in Sint Oedenrode hebben we destijds zo gekweekt dat ze geen gewone rechte stammen hebben maar schuin groeien, met de draairichting van de rotonde mee. De bomen wijzen je als het ware in de goede richting de rotonde op als je aan komt rijden. Die meedraaiende stammen vormen een heel bijzonder beeld.

34-DSCF5378
De ‘meedraaiende stammen’ wijzen je de rotonde op.

Iepziekte monitoring

Iepziekte veroorzaakt grote schade onder volwassen iepenbomen. Aangetaste exemplaren moeten doorgaans verwijderd worden, en ook nog op een speciale manier, om te voorkomen dat ze andere bomen ziek maken. Ziekte zorgt immers voor hoge verwijderingskosten. Er moeten nieuwe bomen voor in de plaats komen, en het verdwijnen van die – vaak beeldbepalende – bomen is een groot verlies aan esthetische kwaliteit. Dat zat mij dwars, en dat zat zeker ook de gemeente Schiedam dwars, omdat ze hier jaarlijks veel geld aan kwijt was.

Om iepziekte tegen te gaan kun je preventieve sanitaire maatregelen nemen. Dat houdt in: zorgen dat er nergens zieke bomen blijven staan, zodat de iepenspintkever niet – als drager – de ziekte kan overbrengen op gezonde bomen. Maar dat vergt twee keer per jaar alle iepenbomen in de stad, ook in de achtertuinen inspecteren en ook openhaard hout. Moeilijk, dus.

Ik pas een andere manier toe: feromonenvallen uitzetten. Veel iepenspintkevers op één val betekent gericht zoeken naar een zieke boom in dat gebiedje.

KevervalIk pas een andere manier toe. Dat is het uitzetten van een netwerk van feromonenvallen op lijmplaten. Alle mannelijke iepenspintkevers in het gebied binnen een kilometer van zo’n lijmplaat ( van 30 x30 cm) ruiken de feromonenlokstof, komen erheen en worden gevangen in de lijm.

 

 

Kevers tellenTweemaal per jaar halen we ze eraf (begin juli en begin oktober). Door te tellen hoeveel kevers er per val aangetroffen worden krijg je een indicatie van de hoeveelheid kevers in dat gebied. En als er veel kevers zijn, weet je dat in dat gebiedje gericht gezocht kan worden naar een zieke iep of ongeschild hout. Een zieke of stervende boom vormt voor de kevers een zogenaamde broedboom, ze leggen eieren onder de schors. Daar komen veel larven uit, die als ze volwassen zijn uitvliegen en veel gezonde iepen ziek maken.

Minder dan 50 kevers per val betekent meestal: weinig aan de hand. Vang je meer dan 70 dan moet je serieus gaan zoeken. De hoogste score op één val was ooit 600 kevers. Daar vlakbij vonden we toen een drie meter lange tak van een iep die ze vergeten waren mee te nemen na het rooien. Een walhalla voor die kevers.

Door zo gericht te weten waar je moet zoeken, beperk je de dure visuele inspectie tot, zeg, 20 procent van je groenareaal. Dat levert een enorme kostenbesparing op. Ook mooi: de gevangen kevers planten zich niet voort.

In Schiedam en Vlaardingen voer ik die strategische iepziektebestrijding uit sinds 2011 in opdracht van de gemeenten. Ik geef hen door waar de verdachte plekken zitten. zij gaan dan zelf op onderzoek uit. Natuurlijk geef ik het ook door als ik op een van mijn tochten zelf een aangetaste boom ontdek.

In Schiedam is daardoor de kostenpost ‘ziektebestrijding en herplant’ met een factor vijf naar beneden gegaan omdat er nauwelijks broedbomen meer zijn, veel minder kevers, en dus veel minder bomen gerooid hoeven te worden. Ook in Amsterdam zijn er langdurig goede ervaringen met deze methode, daar werd de methode ooit als eerste toegepast. De feromonen komen uit de Amerikaanse staat Wisconsin waar men zeer veel iepen heeft en ook veel last van Dutch Elm Disease, zoals iepziekte in Amerika heet omdat de kevers daar ooit zijn meegekomen met een partij Nederlands Iepenhout.

Iepenspintkever plaat met roetEen mooie bijvangst is dat de niet-drogende lijm een goede indicator geeft van hoeveelheid fijnstof in een gebied. Waar veel groen is blijven de platen mooi blank, en in de industriegebieden worden ze grijs tot zwart. Hiernaast is zo’n zwartgeworden plaat te zien.

 

 

 

“In Schiedam is de kostenpost ‘ziektebestrijding en herplant’ met een factor vijf naar beneden gegaan.”

Renovatie Lange Haven Schiedam

De Lange Haven in Schiedam is een historische gracht in het centrum van de stad waarlangs 90 lindebomen staan. Ze zijn tussen de 50 en 90 jaar oud en zeer beeldbepalend. Samen met de historische grachtenpanden vormen zij het prachtige decor van het oude Schiedam. 

IMG_6167

In 2012 bleek plotseling uit onderzoek van de gemeente dat de kademuren in zeer slechte staat waren. Instortingsgevaar dreigde en de kade werd acuut gesloten voor zwaar verkeer.

Na diverse aanvullende onderzoeken werd een aantal partijen gevraagd om een voorstel in te dienen voor de renovatie van de Lange Haven. Een van die partijen was Boskalis Nederland BV, een wereldspeler op het gebied van weg- en waterbouw.

De gemeente Schiedam, de opdrachtgever, had een belangrijk element in het programma van eisen: zoveel mogelijk bomen sparen. Normaal worden bij dergelijke grote renovaties standaard alle bomen verwijderd. Boskalis dacht dat het inzetten van boomtechnisch advies en omgevingskennis een goede zet was, om aan die eis te voldoen.

Boskalis had mijn naam her en der gehoord, en schakelde mij in. Zo werd ik onderdeel van het ontwerpteam en is samen met constructeurs een techniek ontwikkeld om de kademuur weer voor honderd jaar veilig te maken, met behoud van vrijwel álle bomen en betere groeiplaatsen.

Gezamenlijk is een techniek ontwikkeld om de kademuur weer voor honderd jaar veilig te maken, met behoud van vrijwel álle bomen en betere groeiplaatsen.

Ze worden niet alleen gespaard, de groeiplaats van de bomen wordt er zelfs beter van. Zo’n duizend kuub bomengranulaat verwerken we in hun wortelomgeving en er worden permanente beluchtingssystemen aangebracht. In de toekomst kan hiermee gemakkelijk aanvullende bemesting worden gegeven. Met dit unieke voorstel won Boskalis de aanbesteding, werd besloten om samen verder te gaan met de realisatie van het project en startte een periode van voorbereiding.

IMG_5849

Bij een kwart van de bomen is aan de hand van graafonderzoek de bomenkwaliteit en ligging van de hoofdwortels geïnventariseerd. Ook heb ik een flora- en fauna onderzoek uitgevoerd naar de beschermde muurplanten, die in de uitvoeringsfase met houten frames beschermd worden.

Tijdens de gehele renovatie werkt een ploeg ‘bomenwachters’ uit mijn netwerk mee (zie foto’s). Hun aanwezigheid geeft de opdrachtgever een garantie dat de bomen de renovatie goed zullen doorstaan. Ook wordt de collectie nog uitgebreid met de aanplant van vijf volwassen bomen. Opdat de komende jaren weer vele mensen van deze toeristische trekpleister zullen genieten.

Over Greenwave Systems

Vanuit mijn fascinatie voor groeiplaatsen stelde ik mijzelf – ergens in 2009 – de vraag ‘hoe kun je een plant aan een muur op natuurlijke wijze laten groeien?’ Veel systemen voor gevelgroen zijn afhankelijk van intensieve zorg en een hoop technische voorzieningen. Bijvoorbeeld een gecomputeriseerd watersysteem, afvoersysteem, kunstmestdoseringssystemen. Ik dacht: ook zonder al die voorzieningen moet dat kunnen. Ik ging dus op zoek naar een manier om zo’n verticale tuin te maken, die op natuurlijke wijze groeit en zich ontwikkelt. 

IMG_9934Heel nuttig in die zoektocht was mijn ervaring met bonsaibomen als hobby. Die staat in een relatief kleine hoeveelheid grond waar hij zich in redt en waarin hij bovendien heel oud kan worden. Een andere inspiratiebron waren planten die in rotswanden groeien, bijvoorbeeld op Mallorca.

Ik kwam uit op een systeem van slechts vier componenten: een muurbeugel, draaggoot, plantenmodule (‘de bak’) en een groeimedium (‘de grond’). Als materiaal ging ik op zoek naar een recyclebaar, optimaal duurzaam kunststof. Met deze componenten is een volledig modulair systeem in elke gewenste grootte mogelijk.

IMG_6785Na diverse prototypes was Greenwave 4.0 het resultaat. Er zijn een aantal proefwanden gemaakt op hele ‘slechte’ plekken, om te kunnen testen onder slechte omstandigheden. Donker en met veel wind bijvoorbeeld. In de winter van 2011 was het op 15 maart nog -17 op een van die testlocaties. Ook het andere uiterste werd getest door midden in de zomer, vier weken de watervoorziening uit te schakelen. Met de kennis uit die testen is het huidige assortiment aan planten voor in de Greenwave-modules samengesteld.

Greenwave naast voordeur (Ronald Loch)Tal van onaantrekkelijke plaatsen heb ik met Greenwave Systems inmiddels levend en groen gemaakt. Nieuwsgierig naar de projecten of technische aspecten? Bekijk de website van Greenwave Systems.